Суд без права на абарону: як Беларусь выкарыстоўвае спецвядзенне супраць іншадумцаў
У Беларусі ў 2022 годзе з’явіўся інстытут спецыяльнага вядзення. У сусветнай практыцы ён вядомы як судовыя працэсы in absentia – разгляд справы без удзелу абвінавачанага. Ужо на этапе прыняцця закону пачаліся спрэчкі аб яго адпаведнасці Канстытуцыі Беларусі і міжнародным стандартам справядлівага суда.
Беларускі варыянт «завочных судоў» адрозніваецца ад замежных аналагаў шырынёй прымянення і адсутнасцю гарантый перагляду прысуду. «Белсат» вывучыў даклад Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі і распавядае самае важнае.

Суд Цэнтральнага раёну. Менск, Беларусь. 13 лютага 2021 года. Здымак мае ілюстрацыйны характар. Фота: Цімур Котаў / Белсат
«Я прасіла дакументы ў суда, пра тое, што ж я там нарабіла»
Згодна з беларускім заканадаўствам, калі чалавек знаходзіцца за мяжой і ўхіляецца ад суда, яго справа можа быць разгледжана без яго ўдзелу. Пералік артыкулаў, па якіх дапускаецца спецыяльнае вядзенне, ахоплівае больш за сорак складаў злачынстваў: ад тэрарызму і здрады дзяржаве да «дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь» і стварэння «экстрэмісцкіх фарміраванняў». На практыцы гэты інструмент прымяняецца перш за ўсё супраць палітычных апанентаў.
«Спецвядзенне – гэта такая спецыфічная інавацыя беларускага заканадаўства, у рамках якой вырашылі заснаваць спецыяльныя спачатку следчыя, потым і судовыя працэдуры для тых, хто знаходзіцца па-за межамі дасяжнасці беларускай так званай праваахоўнай сістэмы з мэтай палітычна матываванага пераследу і вынясення юрыдычных рашэнняў», – адзначаюць аўтары дакладу.
Фармальнае апавяшчэнне аб працэсе ажыццяўляецца праз сайт Вярхоўнага суда. Аднак раздзел «Спецыяльнае вядзенне» недасяжны за межамі Беларусі, хоць менавіта там часцей за ўсё знаходзіцца інфармацыя аб абвінавачаных.
Праца адвакатаў таксама ператвараецца ў фармальнасць: закон патрабуе іх удзелу, аднак прызначаныя дзяржавай абаронцы не ўзаемадзейнічаюць са сваімі падабароннымі.
«Я прасіла дакументы ў суда, пра тое, што ж я там нарабіла. Але суд адказаў, што яны прадставілі ўсе дакументы адвакатцы ў Беларусі, гэтай вось, прызначанай судом, рэжымам, сістэмай. Я знайшла яе e‑mail і нумар тэлефону, але яна ніякім чынам ні на што не адказвала. Я таксама пісала лісты афіцыйныя, яна таксама не адказвала, ніхто не рэагаваў», – адзначае адна з завочна асуджаных.
Пры гэтым удзел па відэасувязі для абвінавачаных у рамках спецвядзеня не прадугледжаны, нягледзячы на тое, што Крымінальна-працэсуальны кодэкс Беларусі дазваляе магчымасць допыту ўдзельнікаў працэсу, апазнанне асоб і (або) абʼектаў «падчас судовага разбору з выкарыстаннем сістэм відэаканферэнцсувязі».
«[Суд] – на вашую заяву ад [… ] года паведамляе, што дзейным Крымінальна-працэсуальным заканадаўствам не прадугледжаны разгляд крымінальнай справы ў парадку спецыяльнага вядзення з удзелам абвінавачанага праз выкарыстанне відэаканферэнцсувязі», – гаварылася ў адказе суда аднаму з абвінавачаных.
З 147 судоў – 145 палітычна матываваныя
Маштабы прымянення спецвядзення пацвярджаюць яго сістэмны характар. На 1 траўня 2025 года яно ўжывалася да 147 асоб, з якіх 144 ужо былі асуджаныя завочна, а трое праходзілі праз працэдуру двойчы.
Апеляцыйная практыка пацвярджае неэфектыўнасць абскарджанняў: з 38 прысудаў 81,6% пакінутыя без зменаў, у чатырох выпадках становішча абвінавачаных нават пагоршылася, а толькі ў трох рашэннях (7,9%) адбыліся змены – змякчэнне рэжыму пакарання або накіраванне справы на новы разгляд.
Паказальна, што толькі дзве справы тычыліся агульнакрымінальных злачынстваў учыненых да жніўня 2020 года. Усе астатнія працэсы былі палітычна матываванымі.
Без права на перагляд
У сусветнай практыцы разгляд спраў in absentia дапускаецца толькі як выключэнне і пры строгім захаванні правоў абвінавачанага. Еўрапейскі суд па правах чалавека лічыць такія працэсы магчымымі толькі пры ўмове належнага паведамлення падсуднага, яго свядомага ўхілення і гарантыі перагляду прысуду пры яўцы.
У Францыі і Італіі завочныя прысуды падлягаюць абавязковаму перагляду па патрабаванні абвінавачанага. У Расеі і Казахстане таксама замацаванае права на аднаўленне працэсу. Ва Украіне завочнае вядзенне выкарыстоўваецца абмежавана – у асноўным па справах аб тэрарызме, пры гэтым таксама захоўваецца гарантыя перагляду.
Міжнародныя стандарты, уключаючы палажэнні Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах і практыку Камітэта па правах чалавека ААН, наўпрост прадугледжваюць права кожнага, асуджанага завочна, на новы разгляд справы. Менавіта гэта зʼяўляецца галоўным адрозненнем замежных сістэмаў ад беларускай мадэлі.
Леанід Судаленка: «Я перастану паважаць сваю прафесію юрыста, калі здамся»
Супраць Канстытуцыі і міжнародных абавязацельстваў
Аўтары дакладу сцвярджаюць, што інстытут спецыяльнага вядзення ў Беларусі створаны і ўжываецца з парушэннем базавых прынцыпаў справядлівага судовага разбору.
Па-першае, сам па сабе ён супярэчыць міжнародным стандартам, бо не прадугледжвае гарантыі абавязковага перагляду прысуду ў выпадку яўкі абвінавачанага.
Па-другое, яго прымяненне носіць сістэмны і масавы характар, закранаючы дзясяткі і сотні спраў, што сведчыць пра выкарыстанне працэдуры не як выключэння, а як інструмента рэпрэсій.
Па-трэцяе, практыка паказвае, што механізм выкарыстоўваецца пераважна ў палітычна матываваных працэсах супраць апазіцыйных палітыкаў, праваабаронцаў, журналістаў і актывістаў, якія знаходзяцца па-за межамі краіны.
Такім чынам, спецыяльнае вядзенне ў Беларусі не выконвае задачу забеспячэння справядлівасці, а служыць сродкам легалізацыі загадзя вынесеных прысудаў і інструментам палітычнага пераследу. Гэта супярэчыць Канстытуцыі Беларусі, міжнародным абавязацельствам краіны і агульнапрынятым стандартам крымінальнага судаводства, падсумоўваюць аўтары дакладу.
